Het RIVM publiceerde al in 2024 het rapport Wetgeving en praktijk: mogelijkheden om arbeidsveiligheid in de bouwketen te verbeteren. Dit rapport was het resultaat van een onderzoek naar wat er in de praktijk nodig was om de arbeidsveiligheid in de bouwketen te verbeteren, gegeven de bouwprocesbepalingen. De focus van het onderzoek lag op het Veiligheids- en Gezondheidsplan (V&G-plan) en de vergewisplicht.  

Over die vergewisplicht bleek veel onduidelijkheid te bestaan, zo lieten de onderzoeksresultaten zien. Dat is nu, twee jaar later, niet heel anders. Met name de vraag wie waarvoor verantwoordelijk is, is aan verschillende interpretaties onderhevig. Ook wordt de vergewisplicht vaak juridisch benaderd, terwijl de praktische invulling onderbelicht blijft. Hierdoor ontstaat onzekerheid over wanneer "voldoende vergewist" daadwerkelijk voldoende is.

80% opdrachtgevers weet niet wat vergewisplicht is 

Adam Ziolo is hogere veiligheidskundige en jurist (mr.) met een focus op arbeidsveiligheid en Seveso-regelgeving. Hij geeft masterclasses en workshops over de vergewisplicht aan professionals die dagelijks beslissingen nemen over veiligheid, gedrag en verantwoordelijkheid.

"Ik ben afgestudeerd op de juridische betekenis en reikwijdte van de vergewisplicht voor de overheid als opdrachtgever van bouwwerken. Mijn doel met de masterclasses is om wet- en regelgeving begrijpelijk en toepasbaar te maken. Uit juridische literatuur en rechtspraak blijkt dat zo'n 80% van de opdrachtgevers niet weet wat de vergewisplicht is."

23 aanwijsbare verplichtingen rond vergewisplicht 

Voor bepaalde (bouw)projecten is het verplicht om een V&G-plan op te stellen. Het V&G-plan is onder meer bedoeld voor de herkenning en beheersing van risico's die kunnen ontstaan door de veelheid aan partijen die aan een opdracht werken.

De opdrachtgever in de bouw heeft daarnaast een vergewisplicht. Dat houdt in dat die opdrachtgever in de gaten moet houden dat de betrokken werkgevers en zzp'ers op de bouwplaats zich aan de regels voor gezonde en veilige arbeidsomstandigheden (kunnen) houden. Hoewel artikel 2.26 van het Arbobesluit het juridische startpunt van de vergewisplicht vormt, laat nader onderzoek zien dat de reikwijdte daarvan breder is.

Op dit moment zijn in totaal 23 verplichtingen aanwijsbaar", zegt Ziolo. "Niet alleen in wetgeving, maar ook in de wetsgeschiedenis en de rechtspraak. Bij de vergewisplicht is alleen de opdrachtgever verantwoordelijk. In de praktijk zie je dat de opdrachtgever van een bouwproject vaak een veiligheidskundige aanwijst die het V&G-plan en het V&G-dossier opstelt en toeziet op de naleving van de vergewisplicht."

In de praktijk gaat het regelmatig mis 

De verantwoordelijkheid is duidelijk belegd, toch gaat het in de praktijk vaak mis. Ziolo: "Bijvoorbeeld doordat uitvoerende partijen een project starten met een V&G-plan waarin een projectspecifieke RI&E ontbreekt. Daar zijn honderden werkgevers als uitvoerende partij voor veroordeeld geweest in de afgelopen 20 jaar. Maar het komt ook vaak voor dat een opdrachtgever geen V&G-dossier maakt of de uitvoerende partij niet informeert over de risico's."

Marjolein Berendrecht kent die praktijk ook goed. Zij werkt al meer dan 15 jaar als veiligheidskundige in de infrabranche. Ook geeft ze trainingen over veilig werken in de GWW-sector (Grond-, Weg- & Waterbouw), waarin veel aspecten van de vergewisplicht aan de orde komen. Wat ziet zij zoal verkeerd gaan?

"In een paar wetsartikelen heeft de wetgever een hele wereld proberen te vangen en dat ook nog eens in ingewikkelde juridische termen. Dat leidt onherroepelijk tot problemen. Ik word als veiligheidskundige regelmatig ingeschakeld om het contract en de bijbehorende stukken van een bouwproject door te nemen. Vaak stel ik dan vast dat het V&G-dossier en V&G-plan ontbreken of onvolledig zijn." Dat brengt de veiligheidskundige volgens haar in een lastige positie. "Niet iedere opdrachtgever staat namelijk open voor die conclusie, uit angst voor vertraging en extra kosten. Terwijl je die juist kunt voorkomen door het 'aan de voorkant' goed te regelen."  

Beoordelen of risico's zijn meegenomen 

Dit voorbeeld gaat weliswaar niet expliciet over de vergewisplicht, maar raakt er wel aan, zegt Berendrecht. "Want in zo’n V&G-dossier is het zaak om bij het specifieke bouwwerk de risico's te beschrijven die van belang zijn voor de veiligheid en gezondheid van werknemers. En van de zelfstandigen die werkzaamheden verrichten in de gebruiks- of sloopfase.

Met het V&G-plan laat de opdrachtgever bovendien een aantal zaken voor het specifieke bouwwerk in kaart brengen. Namelijk welke gevaren er zijn, welke maatregelen daarbij horen, wie wat uitvoert en hoe het toezicht daarop is geregeld. En dat is precies waar de vergewisplicht ook over gaat: beoordelen of risico's in de ontwerpfase zijn meegenomen." 

Verschil tussen theorie en praktijk 

Ziolo en Berendrecht concluderen dat de theorie (artikel 2.26 van het Arbeidsomstandighedenbesluit) en de praktijk bij de vergewisplicht niet altijd even goed op elkaar aansluiten. Ziolo heeft wel een idee hoe dat kan: "De wetgeving is voor veel opdrachtgevers veel te onduidelijk. Neem het woord 'vergewisplicht'. Ik heb daar mijn scriptie van 80 pagina's over geschreven. Dat geeft wel aan hoe ingewikkeld en abstract dat begrip is."

Ook wijst Ziolo op de te beknopte wetsartikelen. 'In de wet kun je alleen in de artikelen 2.26 tot en met 2.32 informatie over de vergewisplicht vinden. Maar die info is zeer beperkt. Als je alles over de reikwijdte van de vergewisplicht wilt weten, moet je ook Memories van Toelichting en jurisprudentie lezen. Dan pas leer je over voorwaarden zoals een minimaal haalbare doorlooptijd van het project en voldoende financiële middelen om veilig te kunnen werken."

Een andere keuze had de wetgever overigens niet, vindt Ziolo. "Als die de praktijk volledig had willen vatten in wetsartikelen, zouden daarvoor duizenden pagina's nodig zijn. Daarom heeft de wetgever volstaan met beknopte artikelen, en meer informatie op andere plekken." Dat maakt het voor opdrachtgevers in de bouw extreem complex, beaamt hij. “Ik ben een halfjaar lang door twee hoogleraren aan de Erasmus Universiteit begeleid om de materie goed te kunnen doorgronden."

Adviezen voor de veiligheidskundige 

Dat stemt tot nadenken. Want als het allemaal zo ingewikkeld is, wat moet je dan als veiligheidskundige?

Breng je kennis op peil  

"Zorg om te beginnen dat je die artikelen 2.26 tot en met 2.32 uit het Arbobesluit kent en juist toepast", zegt Ziolo."Uit de jurisprudentie blijkt namelijk dat het merendeel van de veiligheidskundigen deze wetsartikelen niet kent."

Maar daarmee ben je er nog niet. "Stel, de Arbeidsinspectie spreekt je er bij een bedrijfsongeval op aan dat je met een onderaannemer hebt gewerkt die in het verleden slecht werk heeft afgeleverd. Op grond van alleen die wetsartikelen heb je niet verkeerd gehandeld. Maar neem bijvoorbeeld het begrip 'past performances', een term uit de Aanbestedingswet die gaat over prestaties van opdrachtnemers in het verleden. Die komt in het Arbobesluit niet voor, maar wel in de Memorie van Toelichting."  

Het e-magazine 'Verantwoord opdrachtgeverschap' van de Arbeidsinspectie bevat veel van de aanvullende verplichtingen die niet expliciet in de wetsartikelen zijn opgenomen, zegt Ziolo. "Als je zowel de wetsartikelen als de elementen uit die publicatie toepast, ben je voor ongeveer 80% op de goede weg. Voor die laatste 20% blijft het helaas complex en zou ik een uitgebreide training adviseren of het inschakelen van een jurist."

Dring aan op vroege betrokkenheid 

Berendrecht benadrukt daarnaast dat veiligheidskundigen zelf meer initiatief moeten nemen. "Wacht niet tot je wordt ingeschakeld. Maak aan je opdrachtgever duidelijk dat je in de tenderfase al waarde toevoegt. Als je dan al meekijkt naar het ontwerp en de contractstukken, kun je risico's signaleren voordat ze in beton gegoten zijn."

En als er eenmaal een contract is? "Zoek op dag één contact met de veiligheidskundige aan de andere kant van de tafel. Je hebt allebei hetzelfde doel: een veilig project. In de praktijk merk ik dat als je daar proactief in bent, je veel sneller tot goede afspraken komt over de invulling van de vergewisplicht."

Aanvulling vergewisplicht in Arbowet 

Ziolo besluit met goed nieuws. "In juli 2027 krijgt artikel 5 van de Arbeidsomstandighedenwet een aanvulling met de vergewisplicht van uitlenende partijen. Daar zal ook het begrip vergewisplicht worden verduidelijkt. 'Vergewissen' wordt dan 'controleren dat …' Dit biedt meer juridisch houvast bij de duiding van de vergewisplicht. Omdat deze term niet uitsluitend betrekking heeft op het verrichten van handelingen door de opdrachtgever in de ontwerpfase, maar ook op de controle in de uitvoeringsfase van de in het V&G-plan gemaakte afspraken."