Tijdens zijn presentatie 'De natuurlijke organisatie in een geautomatiseerde wereld: vertrouwen als basis voor veiligheid' op het congres Industriële Veiligheid op 29 januari 2026, vertelt Marcel de Munck over een fascinerende paradox. "We automatiseren om fouten en risico's te voorkomen", stelt hij, "maar zien tegelijkertijd nieuwe risico's ontstaan, zoals verlaagde alertheid en minder eigenaarschap. Dat is een mens–systeemprobleem. Hoe meer technologie we krijgen, hoe meer we moeten begrijpen van de mens zelf."

Hij stelt daarom voor om te stoppen met proberen het menselijk gedrag aan te passen aan de systemen. In plaats daarvan moeten we systemen ontwerpen die passen bij de mens, met een 'natuurlijk veilige aanpak'. Maar hoe werkt dat?

Wat is een natuurlijk veilige aanpak?

"Kort gezegd betekent een natuurlijk veilige aanpak dat je een werkomgeving ontwerpt die aansluit bij de menselijke natuur. Want we zien dat onveilig gedrag vaak geen onwil is, maar een logische reactie op het onmenselijke ontwerp van de omgeving. Ons brein is gevormd op kleine stabiele groepen. Met onderling vertrouwen, gedeelde belangen en beperkte machtsverschillen.

Maar onze moderne, technologische omgeving is sneller geëvolueerd dan ons brein. Dat heeft (vooral in sterk geautomatiseerde organisaties) tot gevolg dat er spanningen ontstaan wanneer technologie leidt tot een gevoel van minder eigenaarschap, minder autonomie, minder sociale verbinding en meer monitoring.

In een natuurlijk veilige aanpak draai je dit weer om. Dus niet: hoe zorgen we dat mensen zich beter aan de regels houden? Maar: hoe ontwerpen we processen dusdanig dat veilig gedrag vanzelfsprekend wordt? Het boek De Natuurlijke Organisatie van wetenschappers Max Wildschut en Mark van Vught is hiervoor een grote inspiratie geweest."

Hoe stel je zo'n aanpak op?

"Er is geen one size fits all. Maar je kunt beginnen bij het MARCS-model. Dat is een raamwerk dat de 5 fundamentele psychologische behoeften beschrijft die cruciaal zijn voor motivatie, werkplezier en effectief leiderschap. Ten eerste Meesterschap, dat je het gevoel hebt dat je groeit, dat je leert. Dan Autonomie, het gevoel van zelfbeschikking. Als derde Rechtvaardigheid, eerlijkheid, dat voor iedereen dezelfde regels gelden. Vervolgens sociale Connectie, vertrouwen, dat je het gevoel hebt dat je erbij hoort. En als laatste sociale Status, dat je het gevoel hebt dat je gewaardeerd wordt en ertoe doet.

In een sterk geautomatiseerde omgeving met veel controle, zie je dat niet aan deze behoeften wordt voldaan. Het maakt zichtbaar waarom, paradoxaal genoeg, controlemaatregelen soms juist onveilig gedrag uitlokken. Ze raken met hele menselijke belangen. Met een natuurlijk veilige aanpak wil je deze 'evolutionaire mismatch' tussen mensen en systeem herstellen."

Hoe kom je erachter waar de mismatch zit?

"Zo'n mismatch herken je niet (alleen) in cijfers, maar in signalen. Zoals verminderde alertheid ('het systeem zegt het, dus ik volg maar'-gedrag), afnemend eigenaarschap en conflicten in zelfsturende teams. Dus de sleutelvraag voor die arbeidsprofessionals is: waar botst het systeem met de menselijke behoeften?

Om daar achter te komen, moet je gesprekken voeren met de medewerkers. Hoe zij hun werk, autonomie, rechtvaardigheid en vertrouwen ervaren. Hoe beslissingen tot stand komen. Wat voor belonings- en beoordelingssysteem er zijn. Hoe dit alles de samenwerking beïnvloed. Van daaruit kun je verder."

Wat is een goed voorbeeld van een natuurlijk veilige aanpak?

"Een goed voorbeeld is Buurtzorg. Daar werken ze sinds de oprichting in 2007 al volgens dit concept. En ze groeiden ermee van vier naar duizenden medewerkers. Allemaal in kleine stabiele teams met gedeelde verantwoordelijkheid. Met technologie die ondersteunt in plaats van controleert. Met kleine, zelf-organiserende teams die hun werk volledig zelf plannen.

Zij sluiten zo aan bij de menselijke natuur en laten de techniek voor hen werken, in plaats van andersom. Dit zorgt voor transparantie, gezamenlijke verantwoordelijkheid en onderlinge controle op basis van vertrouwen. Veilig en gezond werken ontstaat door gedeelde normen, vakmanschap en sociale cohesie. Dat zie je bij Buurtzorg erg goed."

Wat is de eerste stap naar 'natuurlijk organiseren' die je kunt zetten?

"Je moet willen stoppen met het 'repareren' van gedrag en beginnen met het analyseren van het systeem. Dus stel bij ieder veiligheidsvraagstuk de vraag: is dit een gedragsprobleem of een ontwerpvraagstuk? Vertoont deze persoon verkeerd gedrag of hebben we het systeem gewoon niet goed ontworpen?

Breng dingen in kaart, loop het MARCS-model na: hoe ervaren medewerkers autonomie, kunnen collega's elkaar corrigeren, wordt vakmanschap erkend? Start vooral klein. Zorg voor meer beslissingsruimte. Herontwerp technologie samen met de gebruikers. Introduceer teamgerichte beloningen. Gedrag verander je niet groots en meeslepend, maar met meer menselijkheid."

Lees ook: Buurtzorg: scaling up an organization with hundreds of self-managing teams but no middle managers